De Mechelse Reuzen

De Mechelse historische reuzen Vader, Moeder, Grootvader, Janneke, Mieke en Klaesken maken deel uit van de Mechelse Ommegang.  Het ontstaan van deze Mechelse Ommegang wordt in verband gebracht met de legende rond de figuur van Sint-Rombout, de patroonheilige van de stad Mechelen.

In 1303 ging in Mechelen de Peisprocessie uit, een processie om vrede (peis) af te smeken bij de Heilige Rombout tijdens de belegering van de stad, door hertog Jan II van Brabant. De gunstige afloop van dit conflict bracht de Mechelaars tot het besluit om de processie elk jaar opnieuw te laten uitgaan. De Peisprocessie bleef tot in de 16de eeuw een jaarlijkse traditie.

De Ommegang, verbonden met de Peisprocessie, ging uit bij speciale gelegenheden, zoals jubelvieringen van de Heilige Rombout, van Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk (vanaf 1738), Blijde Intredes en inhuldigingen. De kern van de traditie is de rondgang van de Ommegangsfiguren door de binnenstad, telkens in een andere scenografie en ‘tot sier van de stad’.

Tot deze Ommegangsfiguren behoren ook de hierboven opgesomde historische reuzen.  De oudste onder hen – Vader Reus – wordt voor het eerst vermeld in de stadsrekeningen in 1481.  Hij had in 1525 nog de eer, samen met het Mechelse Ros Beiaard, te paraderen voor landvoogdes Margaretha van Oostenrijk, die haar residentie had in onze stad
(in het huidige Gerechtshof in de Keizerstraat).

In 1549 krijgt Vader Reus het gezelschap van Moeder Reus, rond 1600 gevolgd door Grootvader Reus die op een door paarden getrokken kar door de stad trekt.
In 1618 tenslotte volgen de kinderreuzen Janneke, Mieke en Klaesken.

Doorheen de eeuwen heen veranderde de inhoud van de Ommegang.  De oorspronkelijke Peisprocessie, waaruit de Ommegang is ontstaan, was een smeek- of boetetocht. Dergelijke tochten werden vaak georganiseerd door priesters of geestelijken. Mettertijd evolueerde de oorspronkelijke processie steeds meer tot een door leken georganiseerde bonte stoet met een theatraal karakter, waarin de stad haar sociale leven materialiseert en visualiseert.

Van dit laatste getuigt de geboorte naar aanleiding van de Ommegang van 2013, van de reuzenkinderen Noa en Amir, die gestalte geven aan de in de voorbije decennia gegroeide diversiteit in de stad.

In datzelfde jaar werd het dragen van de historische Reuzen van Mechelen, samen met andere reuzenfiguren in België en Frankrijk, door UNESCO uitgeroepen tot belangwekkende voorbeelden van immaterieel werelderfgoed.

Wil je als vereniging meer weten over de Mechelse Ommegang en de Mechelse reuzen?
Wij komen graag een presentatie geven voor uw leden,
contacteer ons via reuzenmechelen@gmail.com
Wij komen sinds enkele jaren naar de scholen tijdens de erfgoedweken/klasbakken
maar we doen dat ook op andere tijdstippen.
Dit jaar zijn we bv ook gevraagd voor de zomerschool.

Nog meer weetjes over de Mechelse reuzen.

De periode voor 1481

Stel je voor: het jaar is 1464 en een prachtige wagen met de overwinning van David op Goliath rijdt door de straten. De stadsrekening van dat jaar vermeldt het schilderen van Golyas. Vier jaar later krijgt hij een nieuw hoofd en nieuwe benen? deze reus is duidelijk ouder dan vier jaar!
In 1470 herstelt een vakman zijn hand en in 1474 krijgt hij opnieuw een schilderbeurt.
Het archief van 1481 vertelt ons dat zijn kleed opnieuw geverfd wordt. In 1586 is er een laatste vermelding van het schilderen van Golyas, daarna verdwijnt hij in de nevelen van de tijd.
Optochten in Spanje (Barcelona, 1424), België en Nederland (zoals Bergen-op-Zoom, 1427, en Venlo, 1485) tonen de reus Goliath, de Bijbelse tegenstander van David. Sommigen denken zelfs dat hij een Romeinse keizer was die in de derde eeuw door onze streken trok. In 1563 rijdt er een wagen met de reus Jesbidenob, die tegen koning David vocht maar werd verslagen door Abisaï, de zoon van Zeruja.Tussen 1615 en 1680 duikt ook Camenierster op, ooit is er ook Gran Jan, de reus van de Hertog geweest.
Het is duidelijk dat er in het verleden vele reuzen in processies hebben meegedaan die in de loop van de geschiedenis zijn verdwenen als mist voor de zon.

REUS – 1481

Stap terug in de tijd naar het begin van de 15de eeuw, waar de Vlaamse steden voor het eerst werden opgeschrikt door de reusachtige figuren in hun ommegangen. In Mechelen verscheen “de reese,” een kolossale reus die reeds in 1481 en 1492 in archiefstukken werd vermeld, en daarmee de oudste nog bestaande Mechelse reus is.
Het maken van zo’n gigant was geen kleinigheid en kostte veel geld. Wat zou de aanleiding zijn geweest? Wat de reden ook was, het was zeker een feest waard en de creatie van een Mechelse reus.
Deze imposante figuur is ongeveer 4,24 meter hoog en weegt zo’n 87 kg. Zijn lijf is van riet, en zijn hoofd en handen uit hout en zorgvuldig geschilderd. De stadsrekeningen uit 1481 vermelden kosten voor zijn tabbaard of “rocke” en het schilderen van zijn hoofd. Door de jaren heen werden aanzienlijke kosten gemaakt voor opsmuk en herstellingen.
In 1492 werden uitgaven genoteerd voor verf en kleding, in 1648 werd zelfs de echtgenote van de beroemde barokbeeldhouwer Lucas Fayd’herbe ingeschakeld om de pluimen op de hoed van de reus te maken.
En laten we niet vergeten dat in 1525 Margareta van Oostenrijk beloningen uitdeelde aan zowel Reus als het Ros Beiaard, nadat ze voor haar hadden geparadeerd, een koninklijke erkenning die hun plaats in de geschiedenis bevestigt.
Tijdens de ommegang van 2013 schitterde Reus in splinternieuwe kledij, terwijl zijn mand al eerder een opknapbeurt had gekregen. We kunnen aannemen dat alleen zijn hoofd en handen nog authentiek zijn. Deze werden in 2013 zorgvuldig gerestaureerd en geschilderd door Geneviève Hardy zodat Reus weer in volle glorie kon pronken.
Stel je een reus voor, met een skelet van riet en een hoofd en handen die prachtig uit hout zijn gesneden. Deze majestueuze figuur, bekend als de ‘Reus’, heeft door de eeuwen heen zowel in het verleden als nu, gedanst op de schouders van twee sterke dragers. In het erfgoeddepot bevindt zich een oude mand op wielen, een herinnering aan een periode waarin de Reus door één persoon werd voortgeduwd. Maar een echte reus moet kunnen dansen, en dat kan alleen als hij gedragen wordt. Onze huidige Mechelse Reus heeft geen wielen, maar wordt met trots gedragen door toegewijde pijnders.

REUZIN – 1549

In 1549 kreeg de Reus een gezellin, waarschijnlijk ter gelegenheid van de eerste kermisprocessie op de eerste zondag van juli, ter nagedachtenis van het martelaarschap van de Heilige Rumoldus. Het nieuwe hoogtepunt in de Mechelse feestkalender. Een weetje dat waarschijnlijk niets te maken heeft met onze Reuzin maar in 1549 bepaalt Karel V in de ‘Pragmatieke Sanctie’ dat de Zeventien Provinciën voortaan als één geheel gezien moeten worden en dat ze altijd samen zullen worden overgeërfd. Hiermee maakt hij de Nederlanden voor het eerst in de geschiedenis officieel tot een politiek geheel.
In 1553 had men een nieuwe attractie bedacht: “den reese te doen dansen” voor de huizen van de magistraten waar de ommegang voorbijging. Dit gebeurde op maat van het populaire reuzenlied, dat oorspronkelijk door een pijper, later door een hele fanfare gespeeld werd.
In 1566 zijn er onkosten voor herstelling. Net als Reus is Reuzin haar lichaam van riet gemaakt, hoofd en handen zijn in hout gebeeldhouwd. Zij is iets hoger dan 4 meter en weegt ongeveer 80 kg. Reus en Reuzin werden in het verleden en ook vandaag gedragen. In het erfgoeddepot staan echter 2 oude manden van Reus en Reuzin op wielen, in enkele vorige ommegangen werden Reus en reuzin dan door één persoon vooruit geduwd.. Nu kunnen ze weer dansen omdat ze weer gedragen worden. In 2013 kreeg Reuzin een nieuwe outfit.
Het is merkwaardig dat Reus en Reuzin nooit een naam hebben gekregen. Het kan zijn dat ze simpelweg als symbolische figuren werden gezien, zonder de noodzaak voor individuele namen. Misschien was het ook een manier om hen als representanten van de gemeenschap te zien, in plaats van als afzonderlijke personages. Wat denk jij? Zou het leuk zijn als ze namen hadden, en zo ja, welke namen zou je ze geven?

DE OUDE REUS – 1599

In 1599 voegde de “oude reus” zich bij het reuzenpaar. Filips II had weinig vertrouwen in zijn zoon en opvolger Filips III, dus droeg hij op 6 mei 1598 de Zuidelijke Nederlanden over aan zijn dochter en vertrouwelinge Isabella van Spanje, als bruidsschat voor haar huwelijk met aartshertog Albrecht uit de Oostenrijkse lijn van het huis Habsburg.
Het is mogelijk dat deze figuur, de oude reus, verband houdt met de Blijde intrede van Albrecht en Isabella in Mechelen op 5 december 1599. Hij zou een Romeinse oorlogsgod kunnen uitbeelden. Men hoopte dat het nieuwe vorstenpaar de langverwachte vrede zou brengen. Daarom “ontwapenden” zij de “god”, want een zittende soldaat kan immers niet vechten.
De volksmond noemde hem ook de vader van reus of reuzin en later, toen de drie kinderen geboren werden, grootvader. De vermelding “oud” kreeg hij omdat hij blijkbaar niet zelf de kracht had om de lange weg van de ommegang af te leggen. Daarom maakte men een wagen waarop de zittende reus zich kon laten voorttrekken door zes zwarte paarden.
Vreemd genoeg wordt hij voorgesteld als een Romeins legioensoldaat, met helm, borstharnas, zwaard en knots in de hand, en sandalen aan de voeten. Sommigen denken dat hij de oude reus Goliath voorstelt, die sinds 1586 niet meer vermeld werd. De nieuwe Goliath kreeg een vreedzame functie. Het hoofd werd gebeeldhouwd door de bekende beeldhouwer Alexander Colijn, die 275 gulden ontving.
In 1636 werd zijn hoofd beweegbaar, en in 1680 werd Volckaert belast met het “draaien en bewegen” van het hoofd. In 1713 werd het hoofd hernieuwd door Frans Langhmans en in 1738 opnieuw hersteld. De halfzittende strijder draait zijn gehelmde hoofd constant links en rechts, de menigte overschouwend. Soms liet het mechanisme, aangedreven door de rollende wielen van de wagen, het afweten. De hoogte is ongeveer 5 meter.
In 1963 moesten mannen met speciale stokken de elektrische draden boven de straten omhoog houden om grootvader reus door te kunnen laten.

3 REUZENKINDEREN – Claaske, Mieke en Janneke – 1618
In 1618 was het tijd voor drie reuzenkinderen om de ommegang nieuw leven in te blazen. De reden voor het maken van deze nieuwe reuzen blijft een mysterie. De volksmond gaf de “dry jonghe Reuskens” of de “Kindtskinderen” namen: Janneke, Mieke en Claeske. Ze kregen zelfs speelgoed: een leeuwtje, een bal, een waaier, een tamboerijn en een bellekensstok. Met de komst van deze drie reuzenkinderen wordt er nu gesproken over vader reus, moeder reus en grootvader reus. Mechelen heeft nu een echte reuzenfamilie, en wat voor één! Dit is zonder twijfel de mooiste en grootste reuzenfamilie van het hele land. De hoofden en handen werden gebeeldhouwd door Maarten van Calster. Van 1615 tot 1680 vermelden de stadrekeningen een “Cameniere”, een kamermeisje van het reuzengezin, hoewel deze reuzin nu verdwenen is. Bij grote ommegangen voor de Heilige Rumoldus werden aanzienlijke uitgaven gedaan voor nieuwe kledij. In andere tijden was men zuiniger en gebruikte men oude kleren van de ouders om de kleding van de kinderen te repareren. Jaarlijks waren er kosten voor lint, stijven en wassen van kragen en lijnwaad, het aan- en uitkleden van de reuzen en het loon van dragers en begeleiders. Voor de ommegang van 2013 kregen ze nieuwe kledij. Klaaske is ongeveer 2,6 meter groot, Mieke 2,4 meter en Janneke 2,2 meter.

EEN REUZEN PAARD – HET ROS BEIAARD – 1415

In de vorige delen hebben we de “oude” Historische Mechelse reuzen besproken. Maar wist je dat we nog een andere eeuwenoude schat hebben? Maak kennis met het Ros Beiaard, een magisch viergebroederspaard dat dateert uit 1415! Dit is het oudste Ros Beiaard van België, zelfs ouder dan dat van Dendermonde dat pas in 1461 werd vermeld. Enkele decennia na 1415 werd het paard prachtig versierd met wapenschilden en opnieuw gestoffeerd. In 2013 maakten vier Assyrische broers, Michel (14), Jacob (12), Samuel (8) en Lucas (5), een epische rit op het Ros Beiaard. Het werd gedragen door acht sterke mannen, de spelers van KV Mechelen en Racing Mechelen. In 1988 werd het getrokken door een tractor! Voor de 17de eeuw werd het bereden door drie Aymonskinderen, oorspronkelijk zaten er dus slechts drie gebroeders op het Ros Beiaard, die pijlen schoten zoals de cupido’s op de kamelen. Sinds het begin van de 17de eeuw zitten er vier ‘heemskinderen’, broers uit een Mechelse familie, op het paard. In de 19de eeuw werd het ros begeleid door een klein mannetje, “klein Désiréke”, getooid in een narrepakje. Net als de reuzen wordt het Ros Beiaard omringd door muziek en zang. Geregeld moest het paard hersteld worden, vooral de manen en de staart, deels door souvenirjagers die het op de staart hadden gemunt.

2 NIEUWE REUZENKINDEREN – NOA EN AMIR – 2013

In 2013 maakten twee nieuwe reuzenkinderen hun debuut: Noa en Amir. Deze jonge reuzen zijn de nieuwste vrienden van de oudere reuzenkinderen en weerspiegelen de diversiteit van de Mechelse samenleving. Hun hoofden en handen zijn kunstig vervaardigd door Geneviève Hardy, terwijl hun skeletten zijn gemaakt door manden- en reuzenmaakster Lieve Lieckens. Gebaseerd op foto’s van echte kinderen, zijn de reuzen hoofden en handen gemaakt van polyester. Geneviève gaf hen hun namen: Amir, wat ‘prins’ betekent, en Noa, simpelweg omdat ze het een mooie naam vond. Amir stelt een jongen van zes jaar voor, terwijl Noa een negenjarig meisje is. Noa heeft Afrikaanse roots en is van gemengd ras, en ook Amir heeft een donkerdere huidskleur. Deze reuzenkinderen hebben een grote symbolische waarde en werden op 8 juni 2013 officieel ingeschreven in het bevolkingsregister van Mechelen door burgemeester Bart Somers en kinderburgemeester Salma Abraray. In 2023 vierden ze hun tiende verjaardag in het Hof van Busleyden tijdens de expo Verborgen Parels. Het vijfde leerjaar van de school GLOC in St. Katelijne Waver werd uitgenodigd om voor Noa en Amir te zingen en ze werden getrakteerd op taart. De twee jonge reuzen hadden zoveel gespeeld dat hun kleren vuil en versleten waren, dus kregen ze in september 2024 nieuwe outfits van AMAi.
Noa en Amir, net als hun reusachtige vrienden, maken deel uit van de betoverende museumcollectie van het Hof van Busleyden. Hoewel ze niet onder de reglementering van immaterieel erfgoed Vlaanderen of Unesco vallen betekent dit dat ze wat vaker kunnen schitteren tijdens allerlei activiteiten. Maar geen zorgen, ook de drie andere historische reuzen komen af en toe tevoorschijn om hun magie te verspreiden

EEN BEKNOPTE TIJDLIJN

1301 – Mechelen wordt een stad.
1303 – Mechelen rebelleert tegen Hertog Jan II,
           processie ter bescherming door St. Rombout.
1304 – Eerste Peisprocessie.
1415 – Eerste vermelding van Ros Beiaard, de oudste van het land.
1473 – Parlement van Mechelen wordt opgericht.
1477 – Margaretha van York vestigt zich in Mechelen.
1481 – Eerste vermelding van de Reus.
1493 – Blijde intrede van Maximiliaan van Oostenrijk.
1507 – Margaretha van Oostenrijk vestigt zich in Mechelen.
1525 – Margaretha van Oostenrijk ziet en beloont de Reus en Ros Beiaard.
1549 – Eerste vermelding van de Reuzin.
1553 – Nieuwe attractie: de reuzen doen dansen.
1599 – Eerste vermelding van de oude reus en de blijde intrede van Albrecht en Isabella.
1615 – Eerste vermelding van reuzin Cameniére.
1618 – Drie nieuwe reuzenkinderen: Claeske, Mieke en Janneke.
1680 – Laatste vermelding van reuzin Cameniére.
1785 – Ommegang wordt gekoppeld aan de 25-jaarlijkse Hanswijk Cavalcade.
2000 – Extra Ommegang ter gelegenheid van 500 jaar Karel V.
2013 – 25-jaarlijkse Cavalcade en Ommegang met twee nieuwe reusjes: Noa en Amir.
2024, 7 september – Opening van het erfgoeddepot Rato met Ommegangsloods,
           waarin de ganse reuzentrein wordt ondergebracht.
2024, 8 september – Depot Rato open tijdens Open Monumentendag !!!!!!!

2025, 27 april – Erfgoeddag “Game On” Zoektocht voor klein en groot in de ommegangloods.